به گزارش پایگاه خبری خبر ماکو،

تحلیلی بر نقد، انتقاد و دلواپسی و تخریب

دکتر صمدعزیزنژاد، محقق و مدرس دانشگاه

مقدمه

در دین مبین اسلام بر لزوم نقد و انتقاد سازنده تأکید فراوانی شده است. به طوری که مسلمانان باید نسبت به مشکلات جامعه حساسیت داشته باشند و در صدد رفع آن مشکلات باشند. روایت معروف «المؤمن مراه المؤمن» به خوبی گویای این واقعیت است. امام صادق(ع) فرموده است: «محبوب‌ترین برادرانم نزد من کسی است که عیب‌هایم را به من هدیه کند.» امام علی(ع) نیز در این بحث می‌فرمایند: «باید برگزیده‌ترین مردم نزد تو آن کسی باشد که عیب تو را به تو هدیه کند و در پیکار با نفست تو را یاری رساند.» بنابراین آنچه در آیات و روایات بر آن تأکید شده است ارائه نقد سازنده و نشان دادن عیب به منظور اصلاح و رفع آن می‌باشد. در همین آیات و روایات با تخریب و نقد گزنده، به شدت مخالفت شده است. بر همین اساس چه در قرآن و چه در احادیث معصومین(ع) به افرادی که از مردم و مسئولین عیب‌جویی، و آنان را تخریب می‌کنند به شدت حمله شده است. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرمایند: «ویل لکل همزه لمزه» وای بر هر عیبجوی هرزه زبان (سوره همزه آیه ۱). واژه همزه در اصل به معنای شکستن است، بنابراین کسی که از دیگری عیب‌جوی و خرده‌گیری می‌کند، با این کار خود، گویی او را می‌شکند و شخصیت او را خرد می‌کند. « پیامبر اسلام(ص) فرموده است: «بدترین مردمان کسانی هستند که سخن‌چینی می‌کند و میان دوستان جدایی می‌افکند و کسانی که برای بی‌گناه عیب می‌تراشند».

با توجه به این آیات و روایات متوجه می‌شویم که دین مبین اسلام‌ حامی و مدافع نقد و انتقاد پویا و سازنده می‌باشد و با تخریب به شدت مخالف است و این عمل غیراخلاقی را تهدیدی برای وحدت و اتحاد و همچنین رشد و توسعه تلقی می‌کند. در این زمینه دیدگاه‌های بسیار جالبی از مقام معظم رهبری به چشم میخورد که باید سر لوحه قرار گیرد.

 

۱- اقسام نقد

۱-۱٫ نقد توسط خود

مسئولین و صاحب منصبان باید در گام نخست، خودشان به نقد خویش بپردازند و پیش از آنکه به معیاب دیگران توجه کنند، باید عیبهای خود را اصلاح کنند حضرت علی (ع) می‌فرمایند:

«طُوبی لِمَنْ شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوبِ النّاسِ؛ خوشا به حال کسی که پرداختن به عیب خویش، وی را از عیب دیگران باز دارد»

این امر موجب می‌شود تا مسئولین از بسیاری از انتقادها در امان باشند و برخی تنش‌ها و تشنج‌های احتمالی و در نتیجه تخریب‌ها از بین می‌روند.

۲-۱- انتقاد توسط غیرخود

رسول اکرم (ص) می‌فرمایند:«الْمُوءْمِنُ مِرْآهُ الْمُوءْمِنِ؛ موءمن آینه موءمن است»این امر به مفهوم نقد پذیربودن(پاسخگو و شفاف بودن) مسئولین از دیگران دلسوز بوده و می‌تواند آثار ذیل را به همراه داشته‌باشد:

* نقد پذیری موجب نوعی کسب معیار سنجش برای رفتارهای آینده است.

* نقد پذیری نوعی غربال رفتاری و اخلاقی است که عیوب را از محسنات جدا می کند.

*  نقد پذیری، موجب تشخیص دوستان مناسب نیز می شود؛ چنان که علی علیه السلام فرمود: «برگزیده ترین مردم در نظر تو باید کسی باشد که عیبهای زندگی ات را به تو هدیه کند و در تکامل نفس کمک تو باشد»

۲- نقد سازنده و خصوصیات آن

نقدی که از روی دلسوزی و با هدف اصلاح امور باشد، حتما سازنده بوده و می تواند به رشد و بالندگی یک جامعه کمک شایانی بکند. چنین نقدی باید دارای مشخصات ذیل باشد:

۱-۲- سالم بوده و منجر به و اصلاح امور شود  

انتقاد، غیر از انتقام جویی و تخریب است. اگر نقد و انتقاد به درگیری و دشمنی ـ و به قول معروف، مچ گیری و رو کم کنی ـ و انتقام جویی منجر شود، نه تنها مشکلی گشوده نخواهد شد، بلکه بر مشکلها افزوده می شود.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «إِیَّاکُمْ وَ الْمِراءَ وَ الْخُصُومَهَ فَإِنَّهُما یُمْرِضانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفاقَ؛

از بگو مگوهای بی حاصل و دشمنیها بپرهیزید! زیرا این دو مایه بیماری دلها و زمینه ساز نفاق در میان موءمنان است».

امام علی علیه السلام می فرماید: «لا سُؤْدَدَ مَعَ انْتِقامٍ؛ بزرگواری و آقایی از راه انتقام به دست نمی آید».

کسی که به بهانه انتقاد می خواهد انتقام شخصی و یا گروهی خود را از دیگران بگیرد، دارای روحیه خود کم بینی و حقارت نفس گردیده است که شفای خاطر خود را در تخریب دیگران می بیند. از این رو، هیچ گاه نمی تواند گام اصلاحی بردارد و سخن مصلحانه و خیرخواهانه بر زبان و قلم خودجاری سازد.

نقد باید به گونه ای باشد که شخصیت و منزلت افراد تحقیر نشود. چنین نقدی سالم بوده و منجر به اصلاح امور می‌شود.

۲-۲-رعایت زمان و مکان را بکند

چه بسا در برهه ای از زمان، سخنی را به عنوان انتقاد بتوان گفت که همان سخن در شرایط دیگر جایز نباشد. گاه ناقدی از روی اخلاص، فرد و یا گروه و یا مسئولی را به نقد می کشد که برخی‌ها از آن به سود خود و به زیان جامعه و یا منطقه بهره‌برداری می‌کند.  توجه به زمان و شناخت زمینه ها در طرح مسائل انتقادی نقش کلیدی و سرنوشت ساز دارد.


 

۳-۲- دوستانه و خصوصی باشد

آبرو و شرف فردی و اجتماعی افراد محترم بوده و باید در امان نگه داشته‌شود. این اصل مهم، بیانگر این واقعیت است که انتقادها باید به گونه ای باشد که آبروی اشخاص زیر سوءال نرود و موقعیت مدیر و مسئولی به ناحق دچار تزلزل نگردد. شایسته است شیوه و روش برخورد با کاستیها و ناراستی‌ها، به گونه ای گزینش شود که با این اصل اساسی، ناسازگاری نداشته باشد. امام علی علیه السلام می فرماید: «اَلنُّصْحُ بَیْنَ الْمَلَأِ تَقْرِیعٌ؛ نصیحت و خیرخواهی آشکارا و علنی نوعی سرکوب به شمار می رود».

 

جمع‌بندی

اگر بتوان عیب و کاستی را به گونه ای مطرح کرد که جایگاه اجتماعی و حیثیت حقوقی و حقیقی اشخاص خدشه‌دار نشود، بسیار سازنده و اصلاحگر است. گرهی که به آرامی و نرمی و با دست گشوده می شود، چرا باید با دندان گشوده شود. حضرت امام خمینی (رض) همواره سفارش می کرد: «در انتقادها مواظب باشید با حیثیت و آبروی کسی بازی نکنید و کسی را از موقعیت و مسئولیتی که دارد؛ فرو نیفکنید. انتقاد آزاد است، به اندازه ای که نخواهند کسی را خفیف کنند یا یک گروهی را خفیف کنند و از صحنه خارج کنند. انتقادات برای اصلاح امور لازم است».

بنابراین، نقد و تذکر هر چه صمیمی‌تر و خصوصی‌تر و در خلوت و بدون آبروریزی و هتک حیثیت باشد هم مؤثرتر بوده و هم از کینه توزی و کینه افروزی و لجاجت، دورتر است و افزون بر آن، موجب اصلاح امور و بهبود تصمیم‌گیری‌ها و رشد و بالندگی جامعه و منطقه می‌شود.

 

منابع و ماخذ:

– انتقاد و انتقادپذیری از نگاه اسلام، مجله مبلغان اسفند ۱۳۸۵، شماره ۸۸

-http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/2689

– انتقاد با تخریب متفاوت است، وبلاگ مهمانسرای عشق

http://mehmansara-eshgh.blogfa.com/

 

Likes(0)Dislikes(0)

این خبر را به اشتراک بگذارید :