گردشگری منطقه آزاد ماکو، چالش ها و راهکارها * اکبر رفاهی

چکیده

گردشگری  به صنعت برتر در دنیا تبدیل شده است و کشورهای توسعه یافته در این صنعت، سالانه میلیاردها دلار ازاین راه جذب می کنند و توانسته اند بخش بزرگی از سرمایه انسانی رادراین امر درگیر و اشتغال زایی نمایند.۳/۱۰ % از تولید ناخالص داخلی و ۱۰ درصد از کل اشتغال دنیا در سال ۲۰۱۸ صنعت گردشگری را به خود اختصاص داده بود.

از نظرسازمان جهانگردی بین المللی ، ایران به لحاظ جاذبه های طبیعی و آثار باستانی یکی از ده کشور برتر دنیا و از نظر جاذبه های طبیعی در رتبه پنجم دنیا ایستاده است. اما با این اوصاف در بخش صنعت گردشگری طبق همان آمار در سال ۲۰۱۸ ایران با ۸ میلیون نفر گردشگر بین المللی در مقام ۳۵ دنیا قرار داشت.

۱۷۰ اثر و محوطه تاریخی ثبت شده جهانی و ملی و تنوع بی نظیر طبیعی در منطقه آزاد ماکو باعث شده است به تنهایی از تمام مناطق آزاد ایران ظرفیت بیشتری برای بهره مندی از صنعت گردشگری را داشته و با نگاه تخصصی و زمینه سازی لازم ، یکی از بهترین مقاصد گردشگری ایران باشد.

مقدمه

شمال آذربایجان غربی سرزمین رازهاست. رازهای تاریخ و طبیعت که هر گوشه آن گنجی از عظمت این مرز و بوم را پنهان ساخته و هر نقطه آن حکایت دلربایی طبیعت یا پینه های تاریخ است.

منطقه آزاد ماکو فقط یک سرزمین با گستره جغرافیایی نیست، سرزمینی گمشده در تاریخ و برآمده از طبیعت است.

هنوز از لابه لای خاکسترهای کتبیه های گیلگمش خنکای کوهستان های ماتسو روح را می نوازد، می توان هلهله انسان های پارینه سنگی میانه را بعد از یک شکار دسته جمعی ، از تونل زمان ۴۰ هزار ساله در بازرگان شنیدو صدای تیشه های ۴ هزار ساله تاریخ از صخره های شیدّی و سنگر به گوش می رسد. شوط ،‌پلدشت و ماکو یک نام در قالب منطقه آزاد نیستند، یک دلتنگی است که از ماورای نامها و قرنها که در کوه قیه استوار آمده است تا شاه صفوی در وصفش بگوید:

این قلعه که اسم او عیان بود    ///   ضرب المثل جهانیان بود

منطقه آزاد ماکودومین منطقه آزاد دنیا و بزرگترین منطقه آزاد کشور از بُعد مساحت می باشد و به عنوان یکی از مناطق آزاد هفتگانه ایران با کشور جمهوری آذربایجان در نخجوان ۱۳۰ و با کشور جمهوری ترکیه ۱۴۰ کیلومتر مرز بین المللی دارد.

تعریف جهانی گردشگری

سازمان جهانی گردشگری در سال ۱۹۹۵ تعریفی جدید از گردشگری داشت که مطابق آن “مجموعه فعالیت های فرد یا افرادی که به مکانی غیر از مکان عادی زندگی خود مسافرت و حداقل یک شب و حداکثر یک سال در آنجا اقامت می کنند و هدف از مسافرت آنان نیز گذراندن اوقات فراغت است. ”

با این اوصاف ۴/۱۰درصد از تولید ناخالص داخلی و ۱۰ درصد از کل اشتغال دنیا را در سال ۲۰۱۸ صنعت گردشگری به خود اختصاص داده بود. اما با این اوصاف در بخش صنعت گردشگری طبق آمار سازمان جهانی گردشگری در سال ۲۰۱۸ ایران با ۸ میلیون نفر گردشگر بین المللی در مقام ۳۵ دنیا قرار داشت.

گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری :

طبق این گزارش رشد ۴۰ درصدی و درآمد ۵/۴ میلیارد دلاری ایران از ورود گردشگران خارجی، سهم گردشگری از کل اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۰ بالغ بر۱/۳ درصد و در سال ۲۰۲۱ این مقدار ۱/۴ درصد می باشد. ۲/۵ میلیارد دلار هزینه گردشگران خارجی در ایران نسبت به سال قبل آن ۳۱/۳ درصد رشد داشته است که از این تعداد گردشگر ورودی ۹۹ درصد به قصد تفریح و تنها یک درصد به قصد تجارت به ایران سفر کرده اند و به تفکیک به ترتیب عراق ،‌ترکیه ، پاکستان ، آذربایجان و کویت بیشترین توریست های وارد شده به ایران را به خود اختصاص داده اند.

در نوروز سال ۱۴۰۱ که فرصت استثنایی بعد ازفراگیری کرونا برای جلب و جذب گردشگر بود در بین مناطق آزاد ایران ، منطقه آزاد ارس در همسایگی ممنطقه آزاد ماکو بیش از ۲ و نیم میلیون مسافر را جذب کرد و ماکو در بین مناطق آزاد هفتگانه کشور در رده هفتم با جذب ۶۸ هزار نفر قرار داشت!

گردشگری صنعت پیچیده ای است که رقابت در این صنعت بدون برنامه ریزی های لازم و عدم درک ساز و کارهای آن بسیار مشکل است. مطابق با آمارهای رسمی سازمان جهانی جهانگردی هر گردشگر خارجی روزانه حداقل ۶۳۷ دلار ارز در کشور مقصد هزینه می کند. بر پایه این آمارو معادله ساده ، هر گردشگر برای کشور ایران معادل ۴۰ بشکه نفت خام در بهترین شرایط نفت بابشکه ۱۲۵ دلار ارز آوری دارد.

گردشگری آذربایجان غربی :

استان آذربایجان غربی در مرتبه دهم کشوری گردشگری قرار داشته است

و از درآمد ۱۱ میلیارد دلاری کشور از صنعت گردشگری آذربایجان غربی ۸۰۰ میلیون دلار جذب کرده است.

انواع گردشگری اجرایی در منطقه آزاد ماکو :

در این باره به برخی از این سبک های گردشگری می توان به صورت موردی اشاره کرد. به طور مثال برای ورزشهای ساحلی(فوتبال، والیبال، بسکتبال، هندبال) در ساحل رود و سد بین المللی ارس ، قایقرانی آبهای خروشان در رودخانه زنگبار، کانوئینگ (قایقرانی سرعت آب راکد و بدون موج)‌ در دریاچه سد ماکو و شهید قنبری.کویرنوردی و آفرود بورالان ، تاریخی و طبیعت گردی قلعه ماکو، تاریک قره کلیسا و سید صدر الدین (شمال آذربایجان غربی در قالب ماکو، شوط ، پلدشت و چالدران گردشگری تنیده در هم دارند).

دیواره شمالی شهر ماکو و اختصاصا دیواره کوه قیه به همراه دیواره ها و صخره ها بهشت صخره نوردی بوده ومی تواند پایگاه بین المللی این رشته ورزشی مهیج باشد. غارهای تاریخی و طبیعی متنوع منطقه از ظرفیت های بی بدیل گردشگری ماجراجویانه است.نزدیکی به کشورهای گرجستان و ارمنستان و همجواری با نخجوان وترکیه فرصت ایجاد پردیس ها و دانشگاه های بین المللی را فراهم ساخته است.

ارتفاعات ماکوبا چشم انداز سدها، شهرها، کوههای آرارات مناسب برای ورزشهای هوایی (پاراشوت، پاراگلایدر، کایت،موتورگلاید) بوده و ظرفیت ایجاد پایگاه بین المللی در این رشته ها را دارد.

آسیب شناسی گردشگری منطقه آزاد ماکو:

در موضوع گردشگری منطقه آزاد ماکو بدون تعارف دچار آسیب هایی هستیم که همراهی متولیان، مردم و اهالی فن این صنعت را می طلبد که اختصارا به پاره ای از موضوعات اشاره می شود.

تبلیغات منفی گسترده خارج از ایران درباره ایران و سیاه نمایی های هدف دار

• عدم آگاهی ماکووندان به عنوان میزبان نسبت به فرهنگ های مناطق یا کشورهای مسافران و عدم آشنایی با نیازها و خواسته های مهمانان می تواند باعث اتفاق ناخوش آیندی باشد.
• در منطقه آزاد ماکو صنعت گردشگری کاملا ناشناخته بوده و افراد بسیار معدودی به عنوان راهنما، تورگردان و … در این منطقه به این صنعت می پردازند.از سوی دیگر باید مدیران و کارکنان ادارات، سازمانها و غیره باید حداقل سواد گردشگری را دارا باشند.
• در مقاصد گردشگری ، هر شهروند عام و شهروندان دارای صنف باید تحت آموزش های پیوسته قرار بگیرد تا در کنار اشتغال زایی اشاعه دهنده فرهنگ بومی باشد
• برند ؛ برند یعنی : تشخیص کالاها و یا خدمات یک فروشنده و یا گروه از فروشندگان و تمایز آن کالاها و خدمات از کالاهای رقبای آنها .هر مقصد گردشگری دارای آثار تاریخی یا طبیعی گوناگونی است که برخی از آنها شاخص می باشند مانند دیوار چین در چین، مجسمه مسیح در برزیل، اهرام فراعنه در مصر، آبشار نیاگارا مرز آمریکا و کانادا و …آنها برندهای گردشگری شاخص در جهان هستند.

در منطقه آزاد ماکو چند اثر تاریخی و طبیعی هستند که می توانند شاخصه معرفی منطقه حتی کشور بوده و بقیه اماکن تاریخی و طبیعی در زیر مجموعه آنها قرار بگیرد. کوه قیه که یکی از بزرگترین کلاهک های سنگی خمیده دنیاست ، کاخ باغچه جوق که تنها کاخ ایرانی دارای دو معماری تلفیقی قاجارـ روس می باشد از جمله این آثار هستند که مشابهی در جای دیگری از ایران برای آنها نیست و در عین حال بسیار ناشناخته مانده اند. و به آن در مجاورت این منطقه اولین کلیسای جامع مسیحیت دنیا (قره کلیسا) ، محل جنگ چالدران و دره شگفت انگیز منشورهای بازالتی را اضافه کنیم که نمونه مشابه در داخل نداشته و در سطح  جهانی نیز بدون رقیب هستند

پیشنهادات و راهکارها :

• تشکیل اتاق فکر گردشگری با حضور متخصصان و فعالان حقیقی و حقوقی جهت برنامه ریزی و نقشه راه ۲۰ ساله که در افق ۲۰ ساله بتواند نقشه صنعت گردشگری منطقه آزاد ماکو را در ابعاد داخلی ،‌منطقه ای و بین المللی ترسیم کند.
• آموزش شهروندی عام و تخصصی . شهروندان و روستاوندان منطقه آزاد ماکو باید آموزش های لازم عمومی و تخصصی درباره گردشگری را ببینند. آموزش تخصصی گردشگری برای مدیران و کارکنان دولت، نیروهای نظامی وانتظامی ، اصناف و… در مواجهه با گردشگران داخلی و خارجی جهت معرفی ظرفیت های فرهنگی و اجتماعی منطقه .
• توجه جدی و با برنامه به تبلیغات رسانه ای در داخل و خارج کشورو نگاه جهانی به این موضوع. بدون بازاریابی و همچنین تبلیغات متناسب با گردشگران هدف، هر ظرفیت و سرمایه گذاری راکد خواهد بود.مفهوم بازاریابی گردشگری را اگر بخواهیم به ساده ترین روش تعریف کنیم یعنی هماهنگ کردن اهداف گردشگری منطقه آزاد ماکو با نیازها و خواسته ها و تقاضای گردشگران داخلی و خارجی تعریف کرد .

عنایت داشته باشید که بعد از زلزله مهیب ترکیه و کشته شدن بیش از ۴۰ هزار نفر، بازاریابان و طراحان صنعت گردشگری ترکیه بلافاصله دست به کار شده و در حال راه اندازی تورهای سبک گردشگری سیاه جهت بازدید گردشگران بین المللی از مناطق زلزله زده ترکیه هستند.

• ایجاد خواهر خواندگی با شهرهای هدف خارجی وداخلی جهت تبادل فرهنگی و گردشگری. به طور مثال : علامه بدیع الزمان سعید نورسی از بزرگان تقریب مذهب اسلامی ترکیه که میلیون ها نفر در ترکیه پیرو مکتب او می باشند و همایش بررسی اندیشه های وی درایران با حضور بزرگان کشوری و اساتید دانشگاهی برگزار شده است در شهر اورفا دفن ومدفن خواهر وی به نام خاور (مرجان) نورسی در ماکو می باشد. این اتفاق می تواند بهانه بسیار خوبی برای تبادل گردشگران بین ترکیه و ایران بوده و هفته های فرهنگی ـ هنری را شکل دهد.
• مدیریت یکپارچه گردشگری منطقه آزاد ماکو با محوریت سازمان منطقه آزاد. با عنایت به این که منطقه آزاد ماکو بیشتر از تمام مناطق آزاد ایران آثار تاریخی و طبیعی دارد و در عین حال دروازه ورود به ایران از اروپا بوده و محل ترانزیت صدها هزار مسافر از طریق گمرک بازرگان می باشد.باید تعدد مراکز تصمیم گیر درباره گردشگری منطقه را کم کرد تا با نگاه تخصصی به این کار جهت داد هم اکنون اداره میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری ، فرمانداری ها و سازمان منطقه آزاد ماکو برنامه ریزانی هستند که گاه متناقض از هم طرح و نظر داده و تصمیم میگیرند.
• مطالعه و ارائه طرح به صورت لایحه از سوی دولت و تصویب مجلس جهت ورود مجموعه قره کلیسا و مقبره سید صدر الدین(محل جنگ چالدران) از شهرستان چالدران به صورت جزیره ای تحت مدیریت منطقه آزاد ماکو جهت استفاده مناسب از این دو مجموعه برای سرمایه گذاری و مدیریت گردشگری سازمان منطقه آزاد ماکو برای جلب و جذب گردشگران داخلی و خصوصا بین المللی که منافع اقتصادی و اشتغال زایی آن عاید مردم چالدران و منطقه آزاد ماکو خواهد شد.
• تالاب شیبلو شهرستان پلدشت یکی از دو محل سکونت و مهاجرت غاز پیشانی سفید دنیاست . همانگونه که ارومیه را با فلامینگو می شناسندکانگرو با استرالیا مترادف است،پلدشت تنها شهر دنیاست که در نزدیکی آن غاز پیشانی سفید که گونه در حال انقراض دنیاست زندگی می کند. باید با اِلمان سازی و فراهم ساختن زمینه های لازم سایت پرنده نگری ، گردشگری محیط زیست بین المللی را در آن ایجاد و توجه جهانی را به این منطقه معطوف کرد.
• ایجاد رادیو و شبکه تلویزیون اختصاصی ماکو مانند تجربه آن در کیش که می تواند سهم بزرگی در تبلیغ فرصت های گردشگری منطقه داشته باشد.
• ایجاد موزه ماکو جهت جمع آوری اسناد و اشیاء مربوط به تاریخ منطقه آزاد ماکو
• مذاکره با انجمن کامیونداران و شرکت های حمل و نقل جهت نصب تصاویر تاریخی و طبیعی ماکو در کانتین تریلی های حمل و نقل داخلی و بین المللی با آرم سازمان منطقه آزاد ماکو به عنوان یک تابلو متحرک جهت شناساندن منطقه در کشورهای اروپایی و داخلی.
• ارتقای درجه فرودگاه ماکو جهت فرود پروازهای بین المللی و فرودگاهی جهت سوخت گیری هواپیماهایی مسیرهای بین المللی بین قاره ای که موجب جلب گسترده سرمایه گذاران خارجی نیز خواهد شد. هم اکنون فرودگاه دبی میزبان سوختگیری هواپیماهای بین قاره ای می باشد ولی فرودگاه ماکو به لحاظ قرارگیری جغرافیایی در مسیر تردد هواپیماهای بین قاره ای ، شرایط بسیار مناسبی برای این امر دارد.

نتیجه گیری:

منطقه آزاد ماکو تنوع آثار تاریخی و طبیعی و ظرفیت بی نظیری در گسترش صنعت گردشگری را دارد. ایجاد زیرساخت های لازم و تبلیغات باعث جذب گردشگران داخلی و خارجی بسیاری خواهد شد. جذب گردشگر یعنی ایجاد فرصت های شغلی بهتر برای مردم محلی ، ایجاد امنیت پایدار ، ایجاد درآمدهای غیر نفتی و صنعتی در منطقه .

با عنایت به این موضوع که فرهنگ های بومی ، بازی های بومی محلی ، رسوم عزا و شادی و… زیادی در روستاها و شهرهای منطقه وجود دارد در کنار صنایع دستی مانند گلیم و فرش بافی و صنایع سنگی فرصتی است تا ضمن اشاعه و انتشار آنها توسط گردشگران، به بار اقتصادی آن توجه جدی شود.

و در پایان با جمله ای از لین یو تانگ نویسنده ، مترجم و زبانشناس چینی مطالبم را به پایان می برم که گفت: هیچ کسی متوجه زیبایی های سفرش نمی شود تا هنگامی که به خانه برمیگردد  و سرش را روی بالش قدیمی و آشنایش قرار دهد.

به قلم: اکبر رفاهی فعال گردشگری